Các nhà cung cấp tập trung gần nhau không đồng nghĩa doanh nghiệp luôn có thể mua được linh kiện cần thiết một cách ổn định. Khu công nghiệp có hạ tầng dùng chung cũng không tự động làm giảm chi phí sản xuất. “Hệ sinh thái công nghiệp xanh” là cách tiếp cận nhằm giải quyết những vấn đề đó bằng hợp tác giữa doanh nghiệp và tái sử dụng tài nguyên, qua đó giảm tác động môi trường và nâng sức cạnh tranh của ngành chế tạo. Để hiện thực hóa, không thể chỉ thiết lập cơ chế mà cần vận hành được tại nhà máy và tạo ra kết quả cụ thể.
Nền tảng công nghiệp hỗ trợ đầu tư sản xuất
Theo Cục Thống kê Việt Nam (NSO), vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) thực hiện trong 9 tháng đầu năm 2026 đạt 21,07 tỷ USD, tương đương khoảng 3.340 tỷ yên. Trong đó, chế biến, chế tạo đạt 17,4 tỷ USD, khoảng 2.760 tỷ yên, chiếm 82,6% tổng vốn. Các số liệu cho thấy vai trò lớn của sản xuất trong dòng vốn FDI. Khi đầu tư vào sản xuất tăng, chức năng của nền tảng công nghiệp hỗ trợ cũng ngày càng quan trọng.
Sản xuất càng mở rộng, vai trò của nhà cung cấp nội địa, logistics, xử lý môi trường và các dịch vụ hỗ trợ càng lớn. Bài toán đặt ra là không chỉ xây dựng từng chức năng riêng lẻ, mà còn thông qua hợp tác giữa các doanh nghiệp để hình thành cơ chế hỗ trợ hoạt động sản xuất.
Hệ sinh thái công nghiệp xanh không chỉ bao gồm giao dịch và hợp tác giữa doanh nghiệp, mà còn hướng tới sử dụng hiệu quả hạ tầng, tài nguyên và năng lượng để nâng sức cạnh tranh và hiệu quả môi trường của toàn ngành. Các thành phần của hệ sinh thái có thể là doanh nghiệp nội địa cung ứng linh kiện ổn định; nhiều doanh nghiệp dùng chung hệ thống xử lý nước thải hoặc dịch vụ logistics; hay phụ phẩm của nhà máy này được tái sử dụng ở nhà máy khác.
Năng lực cung ứng cần có của nhà cung cấp nội địa
Khi doanh nghiệp tập trung trong cùng một khu vực, khoảng cách vận chuyển được rút ngắn và trao đổi kỹ thuật cũng thuận lợi hơn. Tuy nhiên, có nhà máy gần khách hàng không có nghĩa là đáp ứng được độ chính xác kích thước, độ ổn định chất lượng và thời hạn giao hàng. Muốn biến lợi thế vị trí thành lợi thế sản xuất, năng lực cung ứng thực tế là điều không thể thiếu.
QCD – chất lượng (Quality), chi phí (Cost), giao hàng (Delivery) – mà doanh nghiệp FDI coi trọng khi đánh giá nhà cung cấp không chỉ là khả năng làm ra một sản phẩm mẫu. Nhà cung cấp phải quản lý quy trình ổn định, xác định nguyên nhân khi có lỗi và phản ứng nhanh với thay đổi thiết kế hoặc điều kiện sản xuất của khách hàng. Đó là tiền đề để duy trì giao dịch lâu dài.
Tại hội thảo “Hệ sinh thái xanh cho công nghiệp hỗ trợ – Nền tảng thu hút FDI thế hệ mới” tổ chức tại Hà Nội ngày 17/9/2026, TS. Trương Thị Chí Bình, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Công nghiệp hỗ trợ Việt Nam (VASI), trình bày khái niệm “vòng tuần hoàn tăng trưởng giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa”.
Hình 1: Vòng tuần hoàn tăng trưởng giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa
Vòng tuần hoàn này bắt đầu từ nhu cầu về linh kiện, vật liệu và dịch vụ công nghiệp của doanh nghiệp FDI, thúc đẩy nhà cung cấp nội địa nâng năng lực kỹ thuật, chất lượng và quản lý. Tiếp đó, mua hàng nội địa mở rộng, giúp tăng khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng và tạo thêm lựa chọn nguồn cung cho nhà đầu tư. Năng lực cung ứng tốt hơn của doanh nghiệp nội địa còn có thể trở thành một trong những điều kiện thu hút các dự án đòi hỏi công nghệ cao hơn và liên kết sản xuất chặt chẽ hơn.
Tuy nhiên, số nhà cung cấp nội địa tăng không tự động làm giảm phụ thuộc nhập khẩu hoặc tăng số dự án công nghệ cao. Điều bên mua cần kiểm tra là từng doanh nghiệp có đủ năng lực và độ tin cậy cần thiết hay không.
Xét từ góc độ hệ sinh thái công nghiệp xanh, tăng tỷ lệ mua hàng nội địa cũng không mặc nhiên đồng nghĩa giảm tác động môi trường. Muốn đánh giá hiệu quả môi trường, cần xem cả vận chuyển, quy trình sản xuất và sử dụng năng lượng.
Thiết kế hạ tầng dùng chung từ nhu cầu của nhà máy
Khi doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ nhỏ và vừa lập cơ sở sản xuất, nhu cầu không chỉ dừng ở máy công cụ, khuôn và thiết bị kiểm tra. Kho bãi, xử lý nước thải, logistics, pháp lý và kế toán cũng cần nguồn vốn và nhân lực.
Để giảm gánh nặng đó, VASI giới thiệu mô hình “hạ tầng xanh dùng chung” tại hội thảo, gồm năm nhóm: nhà xưởng – văn phòng; kho bãi; xử lý nước thải; logistics; pháp lý – kế toán. Mục tiêu là để nhiều doanh nghiệp cùng sử dụng, giảm vốn đầu tư ban đầu của từng đơn vị.
Hình 2: Hạ tầng xanh dùng chung do VASI đề xuất
Chẳng hạn, nếu có thể dùng hệ thống xử lý nước thải chung thay vì tự đầu tư, doanh nghiệp có khả năng giảm chi phí thiết bị. Khi sử dụng dịch vụ bên ngoài cho kho bãi, logistics, pháp lý và kế toán, doanh nghiệp dễ tập trung nhân lực, tài chính vào hoạt động sản xuất cốt lõi hơn.
Tuy nhiên, dùng chung không phải lúc nào cũng có lợi. Với xử lý nước thải, cần kiểm tra lưu lượng, chất lượng nước, tiêu chuẩn xử lý, phí dịch vụ và phương án ứng phó sự cố có phù hợp điều kiện sản xuất của mình hay không. Tương tự, kho bãi và logistics cần đáp ứng yêu cầu về bảo quản, thời gian cung ứng và ứng phó khi dịch vụ dừng hoạt động. Dù giảm được đầu tư ban đầu, nếu thiệt hại sản xuất do gián đoạn dịch vụ quá lớn, tổng chi phí có thể còn tăng.
Vì vậy, hạ tầng dùng chung cần được thiết kế theo nhu cầu từng ngành. Gia công cơ khí, khuôn mẫu, linh kiện điện tử, chi tiết nhựa và cao su có những yêu cầu khác nhau về mặt bằng, công suất điện, thiết bị môi trường và dịch vụ kiểm tra. VASI cũng nhấn mạnh khảo sát nhu cầu theo ngành, xây dựng tiêu chí xanh, chuẩn bị dữ liệu đất đai, dịch vụ và năng lực doanh nghiệp, đồng thời làm rõ cơ chế huy động vốn và trách nhiệm vận hành.
Triển khai theo ba giai đoạn, xác định trách nhiệm vận hành từ đầu
Lộ trình VASI đưa ra gồm ba giai đoạn: thiết kế, thí điểm và đánh giá – nhân rộng. Giai đoạn thiết kế xây dựng tiêu chí xanh, dữ liệu nền và cơ chế phối hợp giữa các bên. Giai đoạn thí điểm lựa chọn địa bàn, thử nghiệm dịch vụ dùng chung và xác định chi phí, điều kiện vận hành. Sau khi kiểm chứng hiệu quả, mới xem xét số hóa kết nối cung – cầu và mở rộng sang địa phương hoặc ngành khác.
Hình 3: Các bước triển khai hạ tầng xanh dùng chung
Trách nhiệm vận hành là điểm đặc biệt quan trọng. Nếu một phần sản xuất của doanh nghiệp phụ thuộc vào dịch vụ chung, cần làm rõ ai cung cấp, năng lực được bảo đảm đến đâu, cách xác định phí và ai xử lý khi gián đoạn hoặc sự cố xảy ra.
Đây không chỉ là vấn đề môi trường. Ví dụ, hệ thống xử lý nước thải chung dừng có thể khiến nhà máy phải ngừng dây chuyền. Chất lượng, độ ổn định, chi phí dịch vụ và ảnh hưởng tới tiến độ giao hàng đều tác động đến QCD của nhà máy. Khi áp dụng, cần đánh giá cả ảnh hưởng tới sản xuất, không chỉ mức giảm gánh nặng đầu tư.
Điều kiện để cộng sinh công nghiệp và tuần hoàn tài nguyên vận hành thực tế
Hệ sinh thái công nghiệp xanh còn bao gồm “cộng sinh công nghiệp” (Industrial Symbiosis): trao đổi và tái sử dụng tài nguyên giữa các nhà máy, bên cạnh giao dịch và dịch vụ dùng chung.
Hình 4. Những giá trị được tạo ra từ cộng sinh công nghiệp
Sơ đồ khái niệm tại hội thảo cho thấy khả năng liên kết sản phẩm, vật liệu, năng lượng, nước, dịch vụ và vốn giữa các lĩnh vực điện tử, cơ khí – chế tạo, logistics, cung cấp năng lượng, xử lý môi trường và các tổ chức hỗ trợ.
Cụ thể, nếu vật liệu thừa hoặc phụ phẩm của một nhà máy được sử dụng ở nhà máy khác, có thể giảm chất thải và sử dụng hiệu quả tài nguyên. Tận dụng nước thu hồi, nhiệt thải hoặc dùng chung logistics cũng là cách nâng hiệu quả sử dụng tài nguyên ở cấp khu vực hay toàn chuỗi cung ứng, thay vì chỉ từng nhà máy.
Tuy nhiên, những liên kết trên sơ đồ không tự nhiên trở thành hiện thực. Muốn dùng phụ phẩm của nhà máy này làm nguyên liệu cho nhà máy khác, thành phần, chất lượng, khối lượng phát sinh và tính liên tục của nguồn cung phải đáp ứng yêu cầu bên tiếp nhận. Chia sẻ nước hoặc năng lượng cũng đòi hỏi thống nhất công suất cung cấp, thời điểm phát sinh nhu cầu và thông số thiết bị.
Điều kiện tiên quyết là cả bên cung cấp lẫn bên tiếp nhận đều có lợi, đồng thời chất lượng và sản lượng cung ứng được bảo đảm ổn định. Chỉ khi đáp ứng các yêu cầu đó, tuần hoàn tài nguyên mới thực sự giảm chi phí và tác động môi trường.
Quản lý năng lượng bắt đầu từ hiểu rõ mức sử dụng
Bên cạnh hợp tác giữa doanh nghiệp và tuần hoàn tài nguyên, nâng hiệu suất sử dụng tài nguyên trong từng nhà máy cũng quan trọng. Một hoạt động như vậy là quản lý năng lượng: nắm bắt tình hình sử dụng để tìm hướng cải thiện.
Trao đổi với tạp chí, ông Nguyễn Hữu Hoàng, Giám đốc Indicons Vietnam – doanh nghiệp chuyển đổi số vận hành và bảo trì công trình – chỉ ra một vấn đề trong quản lý năng lượng: dữ liệu tiêu thụ chi tiết chưa được thu thập và tích hợp đầy đủ.
Một số nhà máy chủ yếu theo dõi lượng dùng qua hóa đơn điện hằng tháng. Dù đã lắp công tơ phụ, dữ liệu đôi khi vẫn được ghi thủ công, phân tán trong nhiều bảng tính. Hệ thống điều hòa, thiết bị sản xuất và thiết bị phụ trợ có thể sử dụng các hệ thống quản lý khác nhau. Bộ phận bảo trì cơ điện (M&E) lại ưu tiên vận hành thường ngày và xử lý sự cố nên có trường hợp không đủ thời gian phân tích dữ liệu năng lượng.
Hóa đơn cuối tháng chỉ cho biết tổng lượng dùng và chi phí của toàn nhà máy. Chừng đó chưa đủ xác định thiết bị nào gây tăng tiêu thụ hoặc lượng dùng thay đổi thế nào theo trạng thái vận hành. Để tìm nguyên nhân, cần phân loại phụ tải từng thiết bị, bố trí điểm đo cần thiết, rồi đối chiếu lượng dùng với sản lượng, thời gian hoạt động và trạng thái thiết bị.
Ông Hoàng phân biệt quản lý năng lượng là “thu thập, giám sát, phân tích dữ liệu”, còn tiết kiệm năng lượng là “cải tiến kỹ thuật và vận hành sau khi đã hiểu nguyên nhân”. Thu thập dữ liệu không phải mục tiêu tự thân. Điều quan trọng là dùng phân tích để xác định nơi cần cải thiện và chuyển thành hành động cụ thể.
Có ba điểm cần chú ý. Thứ nhất, thay vì lắp ngay hệ thống lớn giám sát toàn nhà máy, hãy phân loại phụ tải và ưu tiên đo các thiết bị quan trọng. Dựa trên phân tích để khoanh vùng đối tượng cải tiến giúp triển khai từng bước ngay cả khi ngân sách, nhân lực hạn chế. Thứ hai, bảo đảm độ tin cậy của dữ liệu đầu vào trước khi dùng IoT hay AI. Thứ ba, đặt chỉ số đo phù hợp và xác định người chịu trách nhiệm ra quyết định, thực hiện cải tiến dựa trên dữ liệu. Thiếu ba điểm này, đầu tư hệ thống khó mang lại kết quả.
Hình 5. Ba bước quản lý năng lượng dựa trên dữ liệu
Quản lý năng lượng trong nhà máy và tuần hoàn tài nguyên, hạ tầng dùng chung giữa doanh nghiệp có phạm vi khác nhau. Tuy vậy, chúng cùng dựa trên việc dùng dữ liệu để hiểu hiện trạng, xác định vấn đề, triển khai giải pháp và kiểm chứng hiệu quả.
Minh họa bảng điều khiển hệ thống quản lý năng lượng (EMS). Có thể xem thông tin thiết bị, môi trường, cảnh báo và phân tích năng lượng trên cùng một màn hình.
Thước đo cuối cùng là kết quả đo được tại hiện trường
Nhà cung cấp nội địa chỉ tạo giá trị khi đáp ứng yêu cầu sản xuất thực tế. Hạ tầng dùng chung chỉ có giá trị sử dụng khi phí, năng lực dịch vụ và trách nhiệm vận hành phù hợp điều kiện nhà máy. Trao đổi tài nguyên và quản lý năng lượng cũng cần kiểm chứng cụ thể hiệu quả sau khi áp dụng.
Ví dụ, với hợp tác nhà cung cấp, có thể đo độ ổn định chất lượng và giao hàng; với hạ tầng dùng chung, đo chi phí sử dụng và tình trạng vận hành dịch vụ; với quản lý năng lượng, đo lượng tiêu thụ từng thiết bị. Cần xác định rõ mục tiêu cải tiến và lựa chọn chỉ số phù hợp.
Đối với doanh nghiệp chế tạo Việt Nam, chuyển đổi xanh không nhất thiết bắt đầu bằng khoản đầu tư lớn. Rà soát hạ tầng cần thiết, đánh giá lại kết quả cung ứng của đối tác hiện tại theo chất lượng và tiến độ, hoặc theo dõi chi tiết năng lượng của một thiết bị cụ thể đều có thể là điểm khởi đầu.
Điều quan trọng là gắn tài nguyên và cơ chế cần thiết với vấn đề thực tế tại hiện trường, rồi kiểm chứng hiệu quả.
Sự hiện diện của doanh nghiệp, thiết bị và dịch vụ không tự động nâng sức cạnh tranh hoặc giảm tác động môi trường. Xác định thiết bị tiêu thụ điện nhiều nhất hay kiểm tra tỷ lệ giao hàng đúng hạn của nhà cung cấp chủ chốt là những việc có thể làm ngay. Vận hành tại hiện trường, đo kết quả và tiếp tục cải tiến: chỉ khi tích lũy những bước đó, hệ sinh thái công nghiệp xanh mới trở thành nền tảng sản xuất hỗ trợ sức cạnh tranh của ngành chế tạo Việt Nam, thay vì chỉ là tập hợp ý tưởng và thiết bị.
Chuyên gia tham gia cùng chuyên mục số này
Ông Nguyễn Hữu Hoàng - Giám đốc Công ty TNHH Indicons Việt Nam
Với nhiều năm trên cương vị Phó Giám đốc Công ty Cổ phần Cơ điện Phòng sạch Anh Khang, đơn vị chuyên tư vấn thiết kế và thi công hệ thống phòng sạch, ông Nguyễn Hữu Hoàng hiểu rõ một thực tế của ngành xây dựng: giá trị của công trình không dừng lại ở ngày bàn giao, mà nằm ở cả vòng đời vận hành phía sau. Từ trăn trở đó, ông ứng dụng AI và Digital Twin vào chuyển đổi số ngành xây dựng, tập trung giải bài toán vận hành, bảo trì công trình cho các chủ đầu tư, nhà máy và doanh nghiệp FDI. Indicons phát triển HFIXAI, nền tảng quản lý bảo hành, bảo trì tích hợp AI giúp tự động hóa xử lý sự cố và dự báo hư hỏng thiết bị, cùng giải pháp quản lý năng lượng ứng dụng Digital Twin nhằm tối ưu chi phí và hướng tới vận hành xanh.
Thông tin liên hệ : 0902.140.392 ; email : info@idcs.com.vn ; website : www.idcs.com.vn